آسیت (Ascites) تجمع غیرطبیعی مایع در حفره صفاقی (شکم) است که معمولاً به دلیل اختلالات مختلف در عملکرد کبد، قلب، کلیه‌ها یا برخی بیماری‌های سرطانی ایجاد می‌شود. آسیت یکی از علائم بارز نارسایی کبدی به ویژه در مراحل پیشرفته سیروز کبدی است، ولی می‌تواند ناشی از سایر بیماری‌ها نیز باشد.
علل آسیت:
1. سیروز کبدی:
شایع‌ترین علت آسیت است. سیروز می‌تواند به دلیل الکل، هپاتیت مزمن، یا بیماری‌های کبدی خودایمنی ایجاد شود. در این وضعیت، فشار داخل وریدی افزایش می‌یابد و مایع به حفره صفاقی نفوذ می‌کند.
2. بیماری‌های قلبی:
نارسایی قلبی احتقانی (CHF) و فشار خون بالای پورتال (پورتال هیپرتنشن) می‌تواند منجر به تجمع مایع در شکم شود.
3. سرطان‌ها:
سرطان‌های کبد، تخمدان، پانکراس یا دیگر سرطان‌های متاستاتیک می‌توانند باعث تجمع مایع در حفره صفاقی شوند.
4. اختلالات کلیوی:
سندرم نفروتیک و نارسایی کلیوی می‌توانند به دلیل کاهش پروتئین‌های خون و افزایش فشار در سیستم لنفاوی باعث تجمع مایع در شکم شوند.
5. التهاب صفاقی:
پریتونیت (التهاب صفاق) می‌تواند باعث تولید مایع در حفره صفاقی شود، مخصوصاً در صورتی که عفونت‌های باکتریایی یا ویروسی وجود داشته باشد.
6. اختلالات متابولیک و هورمونی:
برخی اختلالات متابولیک و هورمونی مانند هیپوآلبومینمی و کاهش پروتئین‌های خون، می‌توانند باعث تجمع مایع در شکم شوند.
7. بیماری‌های التهابی مزمن:
بیماری‌هایی مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید که می‌توانند باعث التهاب در جدار صفاق و تولید مایع شوند.
علائم آسیت:
تجمع مایع: معمولاً باعث بزرگ شدن شکم می‌شود.
تنگی نفس: به دلیل فشار روی دیافراگم و کاهش فضای ریه.
درد شکم: به دلیل کشیدگی پوست و جدار شکم.
تورم پاها: معمولاً به دلیل تجمع مایع در پاها و شکم.
کاهش وزن: در برخی بیماران آسیت باعث احساس سبکی می‌شود.
بی‌نظمی‌های تنفسی: افزایش فشار بر روی ریه‌ها ممکن است موجب تنگی نفس و مشکلات تنفسی شود.
تشخیص آسیت:
1. معاینه فیزیکی:
تست‌های فیزیکی مانند موج شناور: در این آزمایش، اگر شکم مملو از مایع باشد، احساس حرکت مایع در هنگام ضربه زدن به شکم قابل مشاهده است.
2. تصویربرداری:
سونوگرافی شکم: معمولاً اولین آزمون تصویربرداری برای تشخیص آسیت است که می‌تواند تجمع مایع در حفره صفاقی را نشان دهد.
سی‌تی اسکن: در برخی موارد برای ارزیابی بیشتر و شناسایی علت زمینه‌ای استفاده می‌شود.
3. پاراسنتز:
این روش برای تخلیه مایع و تجزیه و تحلیل آن استفاده می‌شود. مایع جمع‌آوری شده برای تعیین نوع مایع (ترانسودا یا اگزودا) و شناسایی علت زمینه‌ای بررسی می‌شود.
4. آزمایش‌های خون:
آزمایش‌هایی مانند بررسی میزان آلبومین و پروتئین‌های خون می‌تواند به تشخیص علت زمینه‌ای کمک کند.
طبقه‌بندی آسیت:
آسیت بر اساس نوع مایع تجمعی به دو دسته تقسیم می‌شود:
ترانسودا: مایعی که پروتئین و گلبول‌های سفید کمتری دارد و معمولاً ناشی از نارسایی قلبی یا سیروز کبدی است.
اگزودا: مایعی که غلظت پروتئین و گلبول‌های سفید بالاتری دارد و معمولاً نشان‌دهنده سرطان، التهاب یا عفونت است.
درمان آسیت:
درمان آسیت بستگی به علت زمینه‌ای دارد و شامل موارد زیر می‌شود:
1. درمان علت زمینه‌ای:
داروهای دیورتیک برای کاهش حجم مایع بدن در بیماران مبتلا به سیروز کبدی.
درمان سرطان با شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا جراحی برای درمان متاستازها.
درمان نارسایی قلبی برای کاهش فشار خون پورتال.
2. تخلیه مایع:
پاراسنتز برای تخلیه مایع تجمعی به منظور کاهش علائم و درد.
در موارد مزمن یا شدید، ممکن است از کاتتر دائمی یا شانت‌های پورتوسیز برای کاهش تجمع مایع استفاده شود.
3. مدیریت علائم:
استفاده از مسکن‌ها و ضد التهاب‌ها برای کاهش درد و التهاب.
4. انتقال مایع و تغذیه:
استفاده از آلبومین به منظور جبران کمبود پروتئین‌های خون و جلوگیری از تجمع مایع در شکم.
پیش‌آگهی:
پیش‌آگهی آسیت به علت زمینه‌ای بستگی دارد. در بیماری‌های کبدی مانند سیروز، درمان مناسب می‌تواند به مدیریت و کاهش علائم کمک کند، اما در موارد پیشرفته یا سرطان، پیش‌آگهی معمولاً ضعیف‌تر است.